Á söguslóðum

Engin sýsla landsins státar af öðrum eins söguslóðum og Dalirnir. Hér leynist fortíðin í hverju spori, hverju örnefni og bæjarnafni. Því er ekki að undra að Laugar séu ákaflega vinsæll staður til ættarmóta. Á Laugum er byggðasafn Dalamanna og Safn Leifs Eiríkssonar er á Eiríksstöðum í Haukadal. Fallegar eyjarnar á Breiðafirði eru óteljandi eins og fuglarnir sem þær byggja.

• Alls 45 herbergi
• 22 Eddu PLÚS herbergi með baði, sjónvarpi og síma
• 23 herbergi með handlaug
• Veitingastaður
• Fundarherbergi
• Tjaldstæði
• Hjólaleiga
• Opið: 07. Júní - 28. Ágúst 2012
• Á lokunardegi lokum við á hádegi, síðustu gestir koma þá inn daginn áður

• Sundlaug og heitir pottar
• Paradís fuglaskoðarans
• Gott gönguumhverfi
• Silungsveiði
• Hjólaleiga
• Sögufrægir staðir
• Heitar laugar
• Minjasafn
• Safn Leifs Eiríkssonar
• Álfakirkja

Hafðu samband, við veitum nánari upplýsingar eða aðstoðum þig við að undirbúa ævintýralega heimsókn.

Laugar í Sælingsdal og nágrenni

Til að ná fram til Lauga (Sælingsdalslaugar) er best að aka leið 60 frá Búðardal og taka síðan vinstri beygju inn á leið 589 til Sælingsdals eftir um 16 km. Hótel Laugar eru til vinstri rétt eftir vegamótin. Sælingsdalur er frjósamur dalur umluktur lágum fjöllum.

Bændabýlið Sælingsdalstunga, sem er til hægri, var sögustaður fyrir neðan fjallið Tungumúla. Þetta var kirkjustaður frá tíundu öld fram til 1853. Höfðinginn og lögsögumaðurinn Snorri Þorgrímsson (963-1031) byggði fyrstu kirkjuna samkvæmt Eyrbyggju. Kirkjan var helguð almáttugum Himnaföður, Heilagri Guðsmóður og Jóhannesi skírara. Rústir þessarar fornu kirkju eru enn sýnilegar. Stór hluti Laxdælasögu gerist í héraðinu. Guðrún Ósvífursdóttir söguhetjan í Laxdælu skipti á búum við Snorra goða og flutti héðan að Helgafelli nálægt Stykkishólmi á Snæfellsnesi eftir að Bolli hafði verið veginn. Bolli hafði áður drepið Kjartan Ólafsson eins og kunnugt er.

Tungustapi sem þekktur er úr samnefndri álfasögu er í landi Sælingsdalstungu. Sælingsdalslaug – Laugar – var bær Ósvífs föður Guðrúnar. Þar eru heitar laugar sem notaðar eru til upphitunar húsa og sundlaugar. Laxdæla segir frá því að fólkið hafi notað hinar heitu laugar til baða. „Kjartan fór oft til Sælingsdalslaugar. Jafnan bar svá til, at Guðrún var at laugu. Þótti Kjartani gott að tala við Guðrúnu, því at hon var bæði vitr og málsnjöll.“ (Laxdæla – 39. Kafli – Guðni Jónsson). Forn steinstokkur sýnir hvernig vatnið var leitt til laugarinnar. Minjasafn er í skólahúsinu. Skólahúsin eru nýtt sem sumarhótel.

Áhugaverðir staðir

Eiríksstaðir í Haukadal
Akið um 10 km til suðurs á leið 60 og beygið til vinstri inn á leið 586. Eftir um það bil 13 km koma Eiríksstaðir í ljós. Sagan af Eiríki rauða og konu hans Þjóðhildi segir okkur að þau hafi búið hér í eina tíð. Eiríki hafði verið vísað úr Noregi vegna manndráps. Hann flutti til Íslands og settist að á Ströndum í upphafi en flutti svo suður í Haukadal og setti upp bú á Eiríksstöðum rétt innan við Haukadalsvatn. Ekki varð dvölin hér löng því enn á ný var hann brottrækur fyrir manndráp og önnur grimmdarverk. Hann hafði fregnir af Gunnbjarnarskerjum vestur af Íslandi og leitaði þangað. Hann dvaldi í landinu í þrjú ár og nefndi það Grænland. „Land verður að hafa gott nafn svo fólk vilji flytja þangað,“ sagði hann. Tuttugu og fimm skip héldu áleiðis til Grænlands 985. Fjórtán náðu landi en hin ýmist snéru til baka eða fórust í hafi. Kaupmaðurinn Bjarni Herjólfsson var fyrstur til að sjá meginland Norður Ameríku en gekk ekki á land. Leifur sonur Eiríks keypti skip Bjarna og hét vestur um haf frá Grænlandi og var fyrstur Evrópumanna til að ganga þar á land. Aðrir Íslendingar eins og Þorfinnur karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu landnám en sneru burt eftir ófrið við innfædda. Guðríður ól son sinn Snorra í Norður Ameríku og er hann fyrsti Evrópubúinn sem fæðist þar. Freydís systir Leifs og hennar fólk reyndu búsetu í Norður Ameríku en það fórst fyrir. Eftirlíking af bæ Eiríks að Eiríksstöðum stendur um það bil 100 m frá gömlu bæjarrústunum. Starfsfólk klæðist búningum landnema eins og ætlað er að þeir hafi verið á 10. öld. Langeldur brennur í húsinu.

Þorpið Búðardalur er 16 km frá Laugum. Íbúafjöldinn er um 260. Þorpið stendur við innanverðan Hvammsfjörð. Laxdæla segir að Höskuldur Dala-Kollsson hafi lagt skipi sínu hér eftir síðustu ferðina til Noregs og byggt hér búðir. Þannig varð nafnið til. Verslun hefur verið í Búðardal frá 1899. Búðardalur er þjónustumiðstöð fyrir bændur í Dalasýslu. Ferðaþjónusta í Dölum eykst stöðugt. Stutt er héðan að Höskuldsstöðum þar sem Höskuldur Dala-Kollsson bjó og að Hjarðarholti bæ Ólafs pá sonar hans. Báðir eru þeir þekktar persónur ú Laxdælasögu. Önnur fræg persóna í sögunni er Hallgerður langbrók systir Ólafs pá.

Hvammsfjörður gengur inn úr Breiðafirði og er 45 km langur og 10 til 12 km breiður. Innsti hluti fjarðarins snýr til norðurs og á korti er hann eins og stígvél. Mikil fjöldi eyja er yst í firðinum og sigling inn fjörðinn er háskaleg og veltur á flóði og fjöru. Straumurinn í mynni fjarðarins er svo sterkur að minni bátar eiga í erfiðleikum á útfallinu. Innfjörðurinn er djúpur. Afar lítil veiði er í firðinum og frís hann oft á vetrum.

Laxdæla saga er saga ættar og er ein af 43 fjölskyldusögum í hinu merka safni Íslendingasögur. Allir sem heimsækja Dalasýslu ættu að lesa Laxdælu og lifa sig svo inn í söguna. Sagan er rituð á skinn og er varðveitt í Möðruvalabók. Blekið var unnið úr ýmsum jurtum svo sem sortulyngi. Svanafjaðrir voru ritfærin. Laxdæla er ein af hinum merkari Íslendingasögum og talið er að hún hafi verið skráð um miðja 13. öld.Ekkert er vitað um höfundinn frekar en höfunda annarra sagna. Þó ætla menn að Snorri Sturluson hafi sagt fyrir um Egilssögu. Um það eru þó engar sannanir. Laxdæla hefst með landnámi Auðar djúpúðgu um 890 og sögunni lýkur með dauða Gellis Þorkelssonar 1073. Auður settist að í Hvammi. Hetja Laxdælu er Guðrún Ósvífursdóttir sem þekkt var fyrir fegurð og gjörvileika. Biðlar hennar voru Kjartan Ólafsson og Bolli Þorleiksson. Guðrún unni Kjartani en giftist Bolla þegar orðrómur barst hingað að Kjartan væri trúlofaður Ingibjörgu systur Ólafs Tryggvasonar. Hatur varð síðar með þeim fóstbræðrum Kjartani og Bolla sem lauk með því að Bolli drepur Kjartan. Synir Kjartans drepa síðan Bolla fyrir áeggjan móður sinnar Þorgerðar Egilsdóttur en hún var dóttir Egils Skallagrímssonar. „Þorgerður svarar máli Bolla ok sagði eigi spara þurfa at vinna ógrunsamliga at við Bolla, bað þá ganga milli bols og höfuðs. Bolli stóð þá enn upp við selsveginn ok helt at sér kyrtlinum, at eigi hlypi út iðrin. Þá hljóp Steinþór Óláfsson at Bolla og hjó til hans með öxi mikilli á hálsinn og herðarnar, og gekk þegar af höfuðið. Þorgerður bað hann heilan njóta handa, kvað nú Guðrúnu mundu eiga at búa um rauða skör Bolla um hríð.“ (Laxdæla 55. Kafli – Guðni Jónsson). Laxdæla hefur hlotið mikið lof sem góðar bókmenntir, með frábæran söguþráð og mannlýsingar. Sagan er söguleg skáldsaga (epísk). Sennilega er hún byggð á raunverulegum atburðum.

Hvammur er sögulegt höfuðból og kirkjustaður um 6 km frá Laugum. Auður djúpúðga nam hér land um 890. Hún var dóttir Ketils flatnefs úr Noregi. Auður giftist Ólafi hvíta, konungs Dyflinar, og þeirra synir voru Ólafur feilan og Þórður gellir. Minnisvarði um Auði er á Krosshóli nærri bænum. Auður bað bænir sínar á þessum stað. Hún var kristin eins og margir norrænir menn sem búið höfðu á Írlandi. Hvamm-Sturla Þórðarson og Guðný Böðvarsdóttir foreldrar Snorra Sturlusonar bjuggu í Hvammi á 12. öld og Snorri fæddist hér 1179. Snorri var sagnfræðingur, skáld og rithöfundur og mikill pólitíkus. Hann var tvisvar kosinn lögsögumaður á Alþingi. Snorri er höfundur Snorra Eddu og Heimskringlu, sögu Noregskonunga. Heimskringla er í raun saga Skandinavíu á fyrri hluta miðalda. Þegar Noregur losnaði undan valdi Svía 1905 sendi norska ríkisstjórnin Heimskringlu inn á þúsundir heimila til að efla þjóðerniskennd Norðmanna. Heimskringla er safn konungasagna og er þar fjallað um konunga Noregs frá Hálfdani svarta (um 850) fram til Sverris konungs, sem var við völd á seinustu áratugum 12. aldar. Heimskringla er helsta heimildin um sögu Noregs á þessum öldum og hefur haft mikil áhrif á þjóðarímynd Norðmanna. Talið er að Snorri hafi byrjað á verkinu þegar hann kom heim frá Noregi árið 1220. Norðmenn reistu styttu af Snorra í Bergen 1938. Árið 1947 gáfu Norðmenn Íslendingum styttu af Snorra Sturlusyni sem Gustav Vigeland hafði gert árið 1914 og stendur í Reykholti. Vísindamenn telja að Snorri hafi skrifað Egilssögu þótt ekki sé hægt að sanna það. Snorri var myrtur í Reykholti 23. September 1241 að áeggja Gizurar Þorvaldssonar fyrrverandi tengdasonar hans. Félagi Gizurar, Árni beiskur, framdi glæpinn.

Önnur atriði

Njótið sundlaugarinnar og heita pottsins eftir erfiðan ferðadag.

Ganga að Tungustapa
Eyrbyggja segir frá því að kirkja hafi veið flutt til í Sælingsdalstungu og garðurinn grafinn upp og þar með bein Snorra goða. Þetta var gert þegar Guðný móðir Snorra Sturlusonar var viðstödd. „Snorri goði andaðist í Sælingsdalstungu einum vetri eftir fall Ólafs konungs ins helga. Hann var þar jarðaður at kirkju þeiri, er hann hafði sjálfr gera látit. En þá er þar var kirkjugarðr grafinn, váru bein hans upp tekin ok færð ofan til þeirar kirkju, sem nú er þar. Þá var viðstödd Guðný Böðvarsdóttir, móðir þeira Sturlusona, Snorra, Þórðar og Sighvats, ok sagði hún svá frá, at þat væru bein meðalmanns ok ekki mikil.“ (Eyrbyggja saga 65. Kafli – Guðni Jónsson) Sagan segir ekki hvers vegna kirkjan var flutt en Dalamenn vita betur og vísa til þjóðsögunnar um Tungustapa. Gestamóttakan á Hótel Eddu leiðbeinir um gönguleið að Tungustapa.

Áhugaverðir staðir utan alfaraleiða

Skarðströnd - Fellsströnd
Skemmtileg ökuferð er umhverfis Klofningsnes. Akið til norður á leið 60 um 20 km og beygið síðan til vinstri inn á veg númer 590. Heildar vegalengdin til Lauga aftur er um 83 km. Takið með ykkur nesti t.d. Eddu-bita því margir staðir á leiðinni veita tækifæri til útiveru og til að virða eyjarnar fyrir sér. Í fyrstu er ekið um Skarðströnd. Til hægri eru Akureyjar, þrjátíu að tölu. Aðeins framundan er bærinn Skarð til vinstri. Þessi kirkjustaður var álitinn bestur bæja við Breiðafjörð. Þetta er gamalt höfuðból með hlunnindi í mörgum eyjum og skerjum. Bændur á Skarði voru flestir vel auðugir, Þekktust á miðöldum voru Björn Þorleifsson, hirðstjóri og Ólöf ríka kona hans. Bretar drápu Björn á Rifi á Snæfellsnesi 1467. Hefnd Ólafar var að handtaka 50 Englendinga og hafa þá sem þræla á Skarði. Meðal verka þeirra var að leggja steinstétt að Skarðskirkju, sem enn sér fyrir. Ólöf taldi Danakonung á að hefja stríð við England og er hún eina konan sem komið hefur á styrjöld milli tveggja þjóða. Fáið leyfi til að skoða kirkjuna. Altaristaflan er stórmerkileg. Ólöf ríka gaf kirkjunni hana á 15. öld. Góð höfn er niðri við ströndina. Gangið þangað og njótið útsýnisins. Tvö af okkar bestu handritum og vel skreytt eru frá Skarði og þau kallast Skarðsbók Jónsbókar og Skarðsbók postulasagna. Skarð hefur verið í eigu sömu ættar allt frá 11. öld og sennilega frá landnámi.

Dagverðarnes
Þegar Auður djúpúðga og hennar lið var að leita að öndvegissúlunum settust þau niður á nesi nokkru og snæddu þar dagverð. „Ok um várit fór hon yfir Breiðafjörð ok kom at nesi nökkuru, ok átu þar dagverð. Þat er síðan kallat Dögurðarnes, ok gengur þat af Meðalfellsströnd. (Laxdæla 5. Kafli – Guðni Jónsson)“ Venja var að varpa öndvegissúlum fyrir borð og láta goðinn velja bústað. Dögurður/ dagverður merkir morgunmatur. Litla kirkjan á nesinu var byggð 1933 og efni úr kirkju frá 1848 var notað. Bænahús var hér á 13. öld en fyrsta sóknarkirkjan var reist 1758. Eyjarnar úti fyrir ströndinni tilheyrðu sókninni en sóknarbörnum fer fækkandi og aðeins eru eftir þrjár manneskjur nú. Kirkjan er vernduð og í umsjón Þjóðminjasafnsins. Útsýnið til eyjanna er markvert. Það eru 2700 eyjar á Breiðafirði.

Þjóðsögur frá Vesturlandi

Hið heilaga fjall hinna þriggja óska
Yfirnáttúrulegur kraftur býr í fjallinu Helgafelli (Hinu heilaga fjalli) í nágrenni Stykkishólms. Fjallið var álitið heilagt til forna og þar mátti hvorki bana manni né skepnu. Fólk trúði því að það mundi fara inn í fjallið við andlátið. Munkaklaustur var stofnað að Helgafelli árið 1184 en klaustrið var brennt til grunna af mótmælendum við Siðaskiptin 1550. Lúthersmenn brenndu þar mörg fágæt handrit. Fólk gengur á fjallið án þess að segja orð og ekki má það snúa sér við eða líta til baka. Þegar upp er komið er gengið að rústum bænahússins og snúa skal til austur mót rísandi sól. Þar skal bera fram í hljóði, þrjár óskir. Óskirnar verða að vera jákvæðar og engum til ills. Aldrei má segja hverjar óskirnar voru. Sé þessum einföldu reglum fylgt munu óskirnar rætast. Þetta gildir aðeins um fyrstu göngu á fjallið.

Álfakirkjan í Tungustapa
Í lokakafla Eyrbyggju er sagt frá því að kirkjan í Sælingsdalstungu var flutt, kirkjugarðurinn grafinn og bein manna tekin upp, t.d. Snorra goða og Barkar digra; það var á dögum Guðnýjar húsfreyju í Hvammi, móður þeirra Sturlusona, því söguritarinn segir, að hún hafi verið viðstödd og hefur eftir henni það, sem greint er um stærð beinanna. Sagan talar ekkert um, hvers vegna kirkjan var flutt úr stað, en í Dölum gengur þessi saga um tilefnið til flutningsins. Sagan er með lengstu álfasögum og segir frá Tungustapa sem er hæð inn í Sælingsdal nálægt bænum Sælingsdalstungu. Talið var að þetta væri dómkirkja álfanna og annarra vera sem í jörðinni búa. Á kvöldin þegar sól er lágt á lofti speglast hún í klettunum og sýnist þá að stapinn sé baðaður ljósi. Sagan segir frá tveimur bræðrum Sveini og Arnóri sem áttu heima í Sælingsdalstungu. Það var háttur drengjanna á bænum að renna sér á sleðum niður stapann þegar snjór var á jörðu. Sveinn tók aldrei þátt í þessum leik. Hann var einfari en dvaldi oft niður við Tungustapa. Það var mál manna að hann hefði samband við álfa. Sveinn hvarf á hverri nýársnótt. Eitt sinn fór Arnór að leita hans og skyndilega opnaðist Tungustapi og inni var sem í kirkju að sjá. Ljómuðu þar margar ljósaraðir. Það virtist sem vígja ætti Svein einhverri vígslu, því margir skrýddir menn stóðu umhverfis. Arnór kallaði til hans að koma út. Álfapresturinn skipaði að dyrum skyldi lokað og sagði að næst þegar Sveinn sæi sig mundi Sveinn hníga niður örendur. Álfarnir eltu Arnór á hestum og riðu á hann ofan, og lá hann eftir nær dauða en lífi. Bóndinn á Laugum fann Arnór síðar er hann kom til óttusöngs og var Arnór með rænu en mjög aðframkominn; sagði farir sínar um nóttina og féll dauður niður. Brekkurnar heita síðan Banabrekkur. Sveinn gekk í klaustur á Helgafelli. Söng hann svo fagurlega messu, að enginn þóttist jafnfagurt heyrt hafa. Faðir Sveins var tekinn að eldast og bar Svein að syngja sér messu á páskadag og kvaðst hann vilja andast í messu þeirri. Meðan Sveinn söng messuna blés upp stormur og kirkjuhurðin hrökk upp og sá Sveinn beint inn í Tungustapa. Sveinn féll niður og dó og faðir hans augnabliki síðar. Kirkjan var nú færð þannig að bæjarhúsin eru milli staðarkirkju og álfakirkjunnar. Við mælum með Þjóðsögum Einars Ól. Sveinssonar og Jóns Árnasonar.